ویژه نامه جلال ال احمد به همت تقی دژاکام
1- بودن یا نبودن ؛ مسئله این است ؟:
ما بچه نداریم ، من و سیمین . بسیار خوب . این یک واقعیت . اما آیا کار به همین جا ختم می شود ؟ اصلا همین است که آدم را کلافه می کند . یک وقت چیزی هست . بسیار خوب هست . اما بحث بر سر آن چیزی است که باید باشد . بروید ببینید در فلسفه چه طومارها که از این قضیه ساخته اند. از حقیقت و واقعیت . دست کم این را نشان می دهند که چرا کُمیت واقعیت لَنگ است . عین کُمیت ما . چهارده سال است که من و زنم مرتب این سوال را به سکوت از خودمان کرده ایم . و به نگاه . و گاهی با به روی خود نیاوردن . نشسته ای به کاری ؛ و روزی است خوش ؛ و دور بر داشته ای که هنوز کله ات کار می کند ؛ و یک مرتبه احساس می کنی که خانه بد جوری خالی است . و یاد گفته آن زن می افتی - دختر خاله مادرم - که نمی دانم چند سال پیش آمده بود سراغمان و از زبانش در رفت که :
- تو شهر ، بچه ها ، توی خانه های فسقلی نمی توانند بلولند و شما حیاط به این گندگی را خالی گذاشته اید ...
و حیاط به این گندگی ، چهار صد و بیست متر مربع است . اما چه فرق می کند ؟ چه چهل متر چه چهل هزار متر . وقتی خالی است ، خالی است دیگر . واقعیت یعنی همین ! و آنوقت بچه های همسایه توی خاک و خل می لولند و مهمترین بازیهاشان گشت و گذاری روزانه سر خاکروبه دانی محل است که یک قاشق پیدا کنند یا یک کاپوت ترکیده .
یا صبح است با نم نم بارانی و تو داری هوا می خوری. درد سُکرآور ساقه های جوان را به هدایت قیچی باغبانی لمس می کنی که اگر این شاخه را بزنم ... یا نزنم ... که ناگهان سوز و بریز بچه همسایه از پشت دیوار بلند می شود و بعد درق ... صدایی. و بله . باز پدره رفت سر کار و دو قران روزانه بچه را نداد . و خدا عالم است مادر کی فرصت کند و بیاید به نوازش بچه . و آنوقت شاخه که فراموش می شود هیچ - اصلا قیچی باغبانی که تا هم الان هادی احساس کشاله رفتن ساقه ها بود ، به پاره آجری بدل می شود در دستت که نمی دانی که را می خواسته ای با آن بزنی .
یا توی کوچه ، دخترک دو سه ساله ای ، آویخته به دست مادرش و پا به پای او ، به زحمت می رود و بی اعتنا به تو و به همه دنیا ، هی می گوید : مامان ! خسته مه ... و مادر که چشمش به جعبه آینه مغازه هاست یکمرتبه متوجه نگاه تو می شود . بچه اش را بغل می زند ، همچون حفاظت بره ای در مقابل گرگی ، و تند می کند . و باز تو می مانی و زنت با همان سوال . بغض بیخ خِرت را گرفته و حتم داری که زنت هم حالی بهتر از تو ندارد . و همین باعث می شود که از رفتن به هر جا که قصد داشته اید ، منصرف بشوید ، یا فلان دلخوری را بهانه کنید و باز حرف و سخن . و باز دعوا . و باز کلافگی . و آخر یک روز باید تکلیف این قضیه را روشن کرد .
از : سنگی بر گوری ( انتشارات رواق ، 1360) ، صفحات 10 تا 12 .
2-مانیفست غربزدگی :
آدم غربزده ای که عضوی از اعضای دستگاه رهبری مملکت است پا در هواست ، ذره گردی است معلق در فضا . یا درست همچون خاشاکی بر روی آب . با عمق اجتماع ، فرهنگ و سنت رابطه ها را بریده است . رابطه قدمت و تجدد نیست . خط فاصلی میان کهنه و نو نیست . چیزی است بی رابطه با گذشته وبی هیچ درکی از آینده . نقطه ای در یک خط نیست . بلکه یک نقطه فرضی است بر روی صفحه ای ، یا حتی در فضا . عین همان ذره معلق . لابد می پرسید پس چگونه به رهبری قوم رسیده است ؟ می گویم به جبر ماشین و به تقدیر سیاستی که چاره ای جز متابعت از سیاستهای بزرگ ندارد. در این سوی عالم و بخصوص در ممالک نفت خیز - رسم بر این است که هر چه سبکتر است روی آب می آید . موج حوادث در این نوع مخازن نفتی فقط خس و خاشاک را روی آب می آورد ، آنقدر قدرت ندارد که کف دریا را لمس کند و گوهر را به کناری بیندازد . و ما در این غربزدگی و دردهای ناشی از آن باهمین سرنشینان بی وزن و وزنه موج حوادث سر و کار داریم . بر مرد عادی کوچه که حرجی نیست و حرفش شنیده نیست و گناهی بر او ننوشته اند . او را به هر طریقی بگردانی می گردد . یعنی به هر طرف که تربیت کنی شکل می گیرد و اصلا اگر راستش را بخواهید چون این مرد کوچه در سرنوشت خود موثر نیست ؛ یعنی برای تعیین سرنوشت او سخنی از او نمی پرسیم و مشورتی با او نمی کنیم و به جایش همه از مستشاران و مشاوران خارجی می پرسیم ؛ کار چنین خراب است و چنین گرفتار رهبران غربزده ایم که گاهی درس هم خوانده اند . فرنگ و آمریکا هم بوده اند و کاتش سر و کارمان در دستگاه رهبری مملکت تنها با همین فرنگ رفته ها و درس خوانده ها بود .
آدم غربزده هُرهُری مذهب است . به هیچ چیز اعتقاد ندارد . اما به هیچ چیز هم بی اعتقاد نیست . یک آدم التقاطی است . نان به نرخ روز خور است . همه چیز برایش علی السویه است . خودش باشد و خرش از پل بگذرد دیگر بود و نبود پل هیچ است . نه ایمانی دارد ، نه مسلکی ، نه مرامی ، نه اعتقادی ، نه به خدا یا به بشریت . نه دربند تحول اجتماع است و نه در بند مذهب و لامذهبی . حتی لامذهب هم نیست . هرهری است . گاهی به مسجد هم می رود . همان طور که به کلوپ می رود یا به سینما. اما همه جا فقط تماشاچی است . درست مثل اینکه به تماشای بازی فوتبال رفته . همیشه کنار گود است .هیچ وقت از خودش مایه نمی گذارد . حتی به اندازه نم اشکی در مرگ دوستی یا توجهی در زیارتگاهی یا تفکری در ساعات تنهایی . و اصلا به تنهایی عادت ندارد . از تنها ماندن می گریزد و اصلا چون از خودش وحشت دارد همیشه در همه جا هست . البته رای هم می دهد . اگر رایی باشد - و بخصوص اگر رای دادن مُد باشد - اما به کسی که امید جلب منفعت بیشتری به او می رود . هیچ وقت از او فریادی یا اعتراضی یا امّایی یا چون و چرایی نمی شنوی . سنگین و رنگین و با طمانینه ای در کلام همه چیز را توجیه می کند و خودش را خوشبین جا می زند .
آدم غربزده راحت طلب است . دم را غنیمت می داند و نه البته به تعبیر فلاسفه . ماشینش که مرتب بود و سر و پزش ، دیگر هیچ غمی ندارد . اگر در عهد بوق " غم فرزند و نان و جامه و قوت " سعدی را باز می داشت از سیر در ملکوت ، او که سرش به آخور خودش گرم است جز به خودش به کسی نمی رسد . درد سر برای خودش نمی تراشد . و براحتی شانه هایش را بالا می اندازد . و چون کار خودش حساب کرده است و چون هر قدمی را از روی حسابی بر می دارد و هر کاری را نتیجه معادله ای می داند کاری به کار دیگران ندارد - چه رسد که در غمشان باشد .
آدم غربزده معمولا تخصص ندارد . همه کاره و هیچ کاره است . اما چون به هر صورت درسی خوانده و کتابی دیده و شاید مکتبی . بلد است که در هر جمعی حرفهای دهن پر کن بزند و خودش را جا کند . شاید هم روزگاری تخصصی داشته اما بعد که دیده است در این ولایت ، تنها با یک تخصص نمی توان خر کریم را نعل کرد ، ناچار به کارهای دیگر هم دست زده است . عین پیرزنهای خانواده که بر اثر گذشت عمر و تجربه سالیان از هر چیزی مختصری می دانند - و البته خاله زنکی اش را - آدم غربزده هم از هر چیزی مختصری اطلاعی دارد ، منتهی غربزده اش را . باب روزش را . که به درد تلویزیون هم بخورد . به درد کمیسیون فرهنگی و سمینار هم بخورد . به درد روزنامه پر تیراژ هم بخورد . به درد سخنرانی در کلوپ هم بخورد .
آدم غربزده شخصیت ندارد . چیزی است بی اصالت . خودش و خانه اش و حرفهایش بوی هیچ چیزی را نمی دهد . بیشتر نماینده همه چیز و همه کس است . نه اینکه "کوسمو پولیتن " باشد یعنی دنیا وطنی . ابدا . او هیچ جایی است . نه اینکه همه جایی باشد . ملغمه ای است از انفراد بی شخصیت و شخصیت خالی از خصیصه . چون تامین ندارد تقیه می کند . و در عین حال که خوش تعارف است و خوش برخورد است به مخاطب خود اطمینان ندارد . و چون سوء ظن بر روزگار ما مسلط است هیچ وقت دلش را باز نمی کند . تنها مشخصه او که شاید دستگیر باشد و به چشم بیاید ترس است . و اگر در غرب شخصیت افراد فدای تخصص شده است ؛ اینجا آدم غربزده نه شخصیت دارد نه تخصص . فقط ترس دارد . ترس از فردا ، ترس از معزولی ، ترس از بی نام و نشانی ، ترس از خالی بودن انبانی که به عنوان مغز روی سرش سنگینی می کند .
اگر دست بر قضا اهل سیاست باشد از کوچکترین تمایلات راست و چپ حزب کارگر انگلیس خبر دارد و سناتورهای آمریکایی را بهتر از وزرای حکومت مملکت خودش می شناسد . و اسم و رسم مفسّر "تایم" و "نیوز کرونیکل" را از اسم و رسم پسر عمه دور افتاده خراسانی اش بهتر می داند . و از بشیر و نذیر راستگوترشان می پندارد . چرا ؟ چون این همه در کار مملککت او موثرترند از هر سیاستمدار یا مفسر یا نماینده داخلی . و اگر اهل ادب و سخن باشد فقط علاقه مند است که بداند برنده امسال نوبل که بود یا "گونکور" و "پولیتزر" به که تعلق گرفت . و اگر اهل تحقیق است دست روی دست می گذارد و این همه مسائل قابل تحقیق را در مملکت ندیده می گیرد و فقط در پی این است که فلان مستشرق درباره مسائل قابل تحقیق او چه گفت و چه نوشت . اما اگر از عوام الناس است و اهل مجلات هفتگی و رنگین نامه ها که دیده ایم چند مَرده حلاج است .
از : غربزدگی - به نقل از : کیهان فرهنگی ، سال هیجدهم ، شماره 180 ، مهرماه 1380 ، صفحات 32 تا 34 .
3-به منِ شرقی چه که فاشیستها ، یهودی کشتند ؟
اما به صراحت و در همین اول کار بگویم که صرف نظر از سنت و اساطیر و آن وعده و وعید دراز و صرف نظر از اینکه چه شد تا حکومت اسرائیل در آن ولایت مستقر شد ، که کار تاریخ نویسان است ، حکومت اسرائیل با وضعی که فعلا دارد ، از نظر من ِ شرقی ، از طرفی سر پل مطمئنی است برای سرمایه گذاری غرب که پس از جنگ دوم به صورتی دیگر و به لباسی دیگر در شرق نمودار شده است و من با این قسمت اسرائیل بگو مگوی فراوان دارم . و بعد هم تجسم خشن کفاره گناهانی است که هم در آن سالهای جنگ ، فاشیستها ، در "داخو" و "بوخن والد" و دیگر داغگاهها ، مرتکب شدند. درست توجه کنید که گناهی است و غربی مرتکب شده است و من ِ شرقی کفّاره می دهم . و سرمایه ای است که غربی صادر می کند و من ِ شرقی پایگاه می دهم . در این مورد هم حرف و سخنها دارم . و در این همه اگر راستش را بخواهیم ، مسیحیت ، حجابی از اسرائیل میان خود و عالَم اسلام کشیده است تا من خطر اصلی را نبینم . سر اعراب اینچنین است که گرم شده .
از : سفر به ولایت عزرائیل ( انتشارات رواق ، 1363 ) ، صفحات 50 و 51
.
4- در سخنرانی یا نوشتن زور نمی زد :
در حَضَر هم مثل سفر ، غالبا ریاضت کشی جلال ادامه دارد . اصلا از زندگی مرفه و راحت می ترسد . مبادا این چنین زندگی ، بی مصرفش بکند یا به قول خودش خِنگ بشود. هر چند زندگی ما از ایجاد چنین حالتی به دور است اما در برنامه همین زندگی ، روزهایی می آید که جوکی محض بشود و این دیگر به عقیده من فوق برنامه است . چون مواد خام نوشته هایش مردُمند و زندگی . در حقیقت آنچه را که می نویسد زندگی کرده است یا می کند و به هر جهت شخصا آزموده یا می آزماید . قهرمانهای داستانهایش را غالبا دیده ام و می شناسم و قهرمانهای داستانهایی را که پیش از آشناییمان نوشته بیشترشان را بعدها دیدم و زود شناختم . زنان و مردان ِ دید و بازدید ، سه تار ، زن ِ زیادی ، مدیر مدرسه غالبا حی و حاضرند و بیشترشان ازاینکه قهرمانهای داستانهای جلال واقع شده اند روحشان بی اطلاع است . برای تهیه مطالب سرگذشت کندوها چند بار زنبور زده باشدش خوب است ؟ و چند بار با هم به کرج به دیدار کندوهای عسل رفتیم و خودش چند بار به دهات اطراف سر زده بماند . آخر سر می خواست در خانه ، کندوی عسل کار بگذارد که نگذاشتم . ترسم از آن بود که به فکر نوشتن داستان حیوانهای بزرگتر از زنبور بیفتد و خانه کم کم باغ وحشی بشود. چون این چنین ، مقدمات کارش را فراهم می کند بسیار راحت می نویسد . اساسا برای نوشتن مقاله ای یا داستانی یاتهیه کردن یک متن سخنرانی ندیده ام زیاد به اصطلاح زور بزند . البته روزهایی که می نویسد در اطاقش بست می نشیند . می نویسد و می نویسد و اطاقش از دود سیگار انباشته می شود . همواره با او نیستم تا بدانم در گرماگرم نوشتن در چه حالی است اما گاه که در این مواقع برایش آب میوه و یا نوشیدنی دیگری برده ام ، که باز غالبا اولی را خودم خورده ام متوجه شده ام که هرگز افسرده نیست . حتی گاهی دیده ام که شاد و شنگول هم هست مخصوصا اگر پیشرفت کار به دلخواهش باشد و تصور می کنم که این طبیعی هر آدمی است . لذت یعنی همین که در متن کاری باشی که آن را دوست داری .
از: غروب جلال - نوشته سیمین دانشور ( قم : انتشارات کتاب سعدی ، 1369 ) ، صفحات 9 و 10 .
5- طالقانی از جلال می گوید :
الف - اولا باید بدانید که "جلال" پسر عموی من بوده است و از بچه های "طالقان" بود. پدر ایشان از پیشنمازهای خوش بیان و متعبد بود ، و تعبدش خشک بود . آدمی اهل دعا بود و در محله های جنوبی تهران - طرفهای پاچنار - می نشستند . "جلال" از بچگی باهوش بود . و با هم معاشرت خانوادگی داشتیم . در سال 22 - 23 در خیابان شاهپور "انجمن تبلیغات اسلامی" تشکیل داده بودند ، و ایشان از همان ابتدا عضو فعال آنجا بود . ولی وقتی مکتب کمونیستها به وسیله "توده" ای ها گسترش پیدا کرد ، جلال عضو فعال و از نویسنده های حزب شد که مسائلش را به صورت رمانتیک می نوشت . و در این اواخر ، بعد از اضمحلال "توده" ای ها مطالعاتش که عمیق شد ، تقریبا به ملت و آداب و سنن خودمان برگشت و به مذهب گرایش پیدا کرد .
بهترین کتابهایش به نظر من دو کتاب "غربزدگی" و "خسی در میقات" اوست که خسی در میقات را در سفر حج خود نوشته است که هم جنبه سیاسی دارد و هم فلسفه حج را در بعضی جاها خوب بیان کرده است .
آن وقتهایی که در شمیران جلسات تفسیر قرآن داشتم به آنجا می آمد . یک روز به جلال گفتم : این وضعی که برای تو پیش آمده ، که بر اثر آن به مکاتب دیگر روی آوردی ، نتیجه فشاری است که خانواده بر شما وارد می کرد ... مثلا اجبارا او را به "شاه عبدالعظیم" می بردند تا دعای کمیل بخواند!
در این اواخر جلال خیلی خوب شده بود و به سنت اسلام علاقه مند . دو هفته قبل از فوتش با هم از شمیران می آمدیم . به من اصرار کرد که به کلبه او در "اسالم" یکی از نقاط جنگلی شمال برویم . می گفت : "برویم تا درد دل کنم ". و من انتظار داشتم به آنجا برویم ، که خبر فوتش را آوردند .
از : روزنامه کیهان ، 14/ 6/ 1358 ، یادنامه دهمین سال خاموشی جلال آل احمد .
ب - جلال نه تنها همولایتی بلکه از اقوام نزدیک ما بود ، جوانی بود واقعا فوق العاده با استعداد و با سواد و مبارز.
قلم بسیار شیرینی داشت و من بعضی از کتابهایش را خوانده ام . جلال با اینکه به طرف توده ای ها و مارکسیستها جذب شد و قبلا هم در یک خانواده سنتی مذهبی پرورش یافته بود ، مع ذالک به برداشتهای عمیق و تعابیر جالبی درباره مسائل اسلامی رسیده بود و بخصوص این اواخر هر چه می گذشت درباره اسلام و تشیع به بصیرت و بینش بهتر می رسید .
جلال در بعضی جلسات تفسیر قرآن که داشتم شرکت می کرد و گاهی اظهاراتی هم داشت. یک بار با من به شوخی گفت : آقا ! شما هم ما را کافر می دانید ؟
جلال بارها با اصرار از من خواسته بود که همراهش به کلبه ای که در جنگل داشت و گاه برای استراحت به آنجا می رفت ، بروم ولی من فرصت نکرده بودم دعوتش را بپذیرم .
یکی از روزهای آخر عمر مرحوم جلال ، من و پسرم با ماشین آهسته می رفتیم که پسرم به من گفت : آقای آل احمد شما را صدا می زند . وقتی پیاده شدیم دیدیم مرحوم جلال کنار یک ماشین ایستاده است و به محض اینکه مرا دید گفت : آقا ! چرا بالاخره نمی آیید به آن کلبه حقیر برویم ؟ و بعد بخصوص ، این جمله را به یاد دارم که گفت : آقا ! سرم آتش گرفته این روزها دارم منفجر می شوم .
متوجه شدم که جلال از اوضاع سیاسی روز بشدت بر آشفته و ناراحت است و همان طورکه خودش اشاره می کرد دیگر طاقتش طاق شده بود .
جلال بسیار اظهار علاقه می کرد که با هم به صحبت و بحث بنشینیم و از مسائل اسلامی و سیاسی و اجتماعی حرف بزنیم . من به او قول دادم که در اولین فرصت به سراغش بروم و با هم به خانه یا کلبه ای که می گفت برویم اما متاسفانه چیزی از آن ملاقات نگذشته بود که آن خبر تاسف آور را شنیدم.
مرگ جلال هنوز هم مشکوک به نظر می رسد .
آل احمد و شریعتی و امثال اینها روشنفکران صادق و پژوهشگر و حقیقت طلبی هستند که پوچی مکاتب مادی و دعاوی دیگران را درک کرده اند و نیازهای انسان و دعوت فطرت را فهمیده اند .
از : روزنامه کیهان ، 20 / شهریور / 1359
آقا جان، نوشتن درخصوص شما، آنهم از طرف بنده که تمام وجود و هويت خود را مرهون لطف و عنايت شما ميداند، کار سادهاي نيست؛ چرا که اعتقاد دارم وصف زيبايي و محبت شما کلام جاری بی انقطاع و قلب ساری بدون مکث و تعدد لفظ و تواتر معانی را می خواهد و ...ولي چه کنم بيبيان هم بغضي فراگير تمام وجودم را ميگيرد و گريه تنها سلاحم براي بيان گفتن دوست داشتن شما.
